>>
You're reading...
Tư pháp quốc tế

Tư pháp quốc tế Việt Nam và vấn đề dẫn chiếu trong lĩnh vực hợp đồng

(sưu tầm)

1. Dẫn chiếu ngược trở lại và dẫn chiếu đến pháp luật nước thứ ba (gọi chung là dẫn chiếu) là hiện tượng trong đó pháp luật nước ngoài, đã được chỉ định bởi quy phạm xung đột của pháp luật Tòa án để chi phối một quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài, khước từ quyền chi phối quan hệ này và dẫn ngược trở lại pháp luật Tòa án hay pháp luật nước thứ ba. Trong Tư pháp quốc tế các nước, việc điều chỉnh hiện tượng dẫn chiếu không thống nhất: Một số nước không chấp nhận dẫn chiếu như Kê-béc (Canada) (1), Ý (trước ngày 31 tháng 5 năm 1995), Bắc Âu, Hy Lạp (BLDS năm 1940), Hà Lan, Brazin (BLDS năm 1942), Ai Cập (BLDS năm 1948), Siry (BLDS năm 1949) v.v…; song một số nước khác lại chấp nhận dẫn chiếu như Pháp, Đức (BLDS năm 1896), Anh, Bỉ, Nhật Bản (BLDS năm 1898), Thụy Điển v.v…(2)

2. Đối với những nước chấp nhận dẫn chiếu, nguyên tắc thừa nhận dẫn chiếu không hoàn toàn tuyệt đối mà có những ngoại lệ, nhất là trong lĩnh vực hợp đồng. Ví dụ, theo Tòa án tối cao Pháp (3) và theo Tư pháp quốc tế Đức (4), Ý (5), Anh, Thụy Sĩ, Na Uy (6) dẫn chiếu không được chấp nhận trong lĩnh vực hợp đồng. Tương tự, theo Điều 15 Công ước Roma ngày 19 tháng 6 năm 1980 về quy phạm xung đột thống nhất trong lĩnh vực hợp đồng đối với một số nước châu Âu và Điều 2 Công ước La Hay ngày 7 tháng 6 năm 1995 về hợp đồng mua bán quốc tế động sản, dẫn chiếu cũng không được chấp nhận.

Ở Việt Nam, dẫn chiếu được chấp nhận trong khoản 3, Điều 827 BLDS (7) và khoản 3, Điều 5 Nghị định số 60/CP ngày 6 tháng 6 năm 1997 (8) Nhưng khác với những nước nêu trên, không một văn bản nào hiện nay ở Việt Nam phủ nhận dẫn chiếu trong lĩnh vực hợp đồng. Tương tự, dự thảo sửa đổi BLDS có nhiều bổ sung nhưng cũng không đề cập đến vấn đề này(9). Sự khác nhau giữa pháp luật nước ta và pháp luật một số nước nêu trên làm phát sinh câu hỏi: Chúng ta có nên bổ sung, bên cạnh nguyên tắc thừa nhận dẫn chiếu, một ngoại lệ trong lĩnh vực hợp đồng hay không? Trả lời câu hỏi này là nội dung của bài viết (10). Trước khi kiến nghị cụ thể việc điều chỉnh dẫn chiếu trong Tư pháp quốc tế Việt Nam liên quan đến hợp đồng có yếu tố nước ngoài (II), chúng tôi xin trình bày hiện tượng dẫn chiếu có thể xảy ra ở Việt Nam trong lĩnh vực này (I).

I. Hiện tượng dẫn chiếu trong lĩnh vực hợp đồng ở Việt Nam

3. Theo Điều 834, khoản 2, BLDS Việt Nam, “Quyền và nghĩa vụ của các bên theo hợp đồng dân sự được xác định theo pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng, nếu không có thỏa thuận khác”. Vậy, pháp luật nước ta phân biệt trường hợp các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật cho hợp đồng và trường hợp các bên có thỏa thuận chọn pháp luật cho hợp đồng. Chúng ta lần lượt nghiên cứu hiện tượng dẫn chiếu trong hai trường hợp này.

1. Hiện tượng dẫn chiếu trong lĩnh vực hợp đồng ở Việt Nam khi các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng

4. Theo Tư pháp quốc tế nước ta, khi các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng, quyền và nghĩa vụ của họ được xác định theo pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng. Nhưng theo Tư pháp quốc tế một số nước, trong trường hợp này, quyền và nghĩa vụ của các bên được xác định theo pháp luật của nước có quan hệ gắn bó nhất với hợp đồng. Ví dụ, theo khoản 1, Điều 4 Công ước Roma ngày 19 tháng 6 năm 1980, trong trường hợp pháp luật điều chỉnh hợp đồng không được các bên thỏa thuận chọn, hợp đồng được chi phối bởi pháp luật của nước mà hợp đồng có quan hệ mật thiết nhất. Sự khác nhau về phần hệ thuộc của quy phạm xung đột điều chỉnh hợp đồng khi các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng ở nước ta và ở nước ngoài có thể làm phát sinh hiện tượng dẫn chiếu ở Việt Nam như trường hợp tranh chấp về hợp đồng bảo lãnh có yếu tố nước ngoài mà chúng tôi đưa ra sau đây.

5. Ví dụ, công ty A Việt Nam và công ty B Pháp ký một hợp đồng mua bán. Theo hai bên, pháp luật điều chỉnh hợp đồng mua bán là pháp luật Việt Nam. Để đảm bảo việc thực hiện nghĩa vụ thanh toán, bên A yêu cầu có sự bảo lãnh của giám đốc công ty B là ông C, bằng tài sản riêng của ông C và, theo hợp đồng bảo lãnh, nếu đến thời hạn thanh toán mà bên B vẫn không thanh toán cho bên A, ông C sẽ thanh toán thay cho bên B bằng cách chuyển khoản thông qua một ngân hàng tại Pháp. Do sơ suất, khi thiết lập hợp đồng, các bên không thỏa thuận chọn pháp luật để điều chỉnh hợp đồng bảo lãnh. Do không được bên B thanh toán, bên A yêu cầu ông C đứng ra thanh toán thay cho bên B trên cơ sở hợp đồng bảo lãnh. Vì ông C không có ý định thanh toán nên bên A khởi kiện ông C tại Tòa án Việt Nam. Trước tòa, bên A và ông C không thống nhất với nhau về pháp luật áp dụng cho hợp đồng bảo lãnh. Theo ông C, pháp luật điều chỉnh hợp đồng bảo lãnh là pháp luật Pháp vì theo Điều 834, khoản 2 BLDS Việt Nam, “Quyền và nghĩa vụ của các bên theo hợp đồng dân sự được xác định theo pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng, nếu không có thỏa thuận khác” trong khi đó nơi thực hiện hợp đồng bảo lãnh là ở Pháp. Bên A, không phủ nhận quyền chi phối của pháp luật Pháp theo Điều 834 khoản 2 trên, nhưng lý giải thêm như sau: Theo thực tiễn xét xử Pháp(11), trong trường hợp pháp luật điều chỉnh hợp đồng bảo lãnh không được các bên thỏa thuận chọn, quyền và nghĩa vụ của họ trong hợp đồng coi như được chi phối bởi pháp luật điều chỉnh hợp đồng chính(12) và ở đây là pháp luật điều chỉnh hợp đồng mua bán giữa bên A và bên B, tức là pháp luật Việt Nam. Vậy theo bên A, Tư pháp quốc tế Việt Nam cho phép pháp luật Pháp thẩm quyền chi phối hợp đồng bảo lãnh nhưng pháp luật nước này khước từ quyền chi phối và dẫn ngược trở lại pháp luật Việt Nam và do đó pháp luật Việt Nam có thẩm quyền chi phối hợp đồng bảo lãnh.

Ví dụ trên cho chúng ta thấy hiện tượng dẫn chiếu có thể xảy ra trong lĩnh vực hợp đồng khi các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật của một nước để chi phối quan hệ của họ.

2. Hiện tượng dẫn chiếu trong lĩnh vực hợp đồng ở Việt Nam khi các bên có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng

6. Về mặt cơ cấu, quy phạm xung đột có hai bộ phận cấu thành: phần phạm vi và phần hệ thuộc(13) Phần phạm vi của một quy phạm xung đột là phần quy định quy phạm này được áp dụng đối với loại quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài nào. Phần hệ thuộc là phần quy định chỉ ra pháp luật nước nào được chọn hay ấn định để điều chỉnh, giải quyết loại quan hệ trong phần phạm vi. Sự khác nhau về phần hệ thuộc của quy phạm xung đột ở các nước dẫn đến hiện tượng dẫn chiếu như trình bày trong phần số 4 và 5. Nhưng đây không phải là trường hợp duy nhất của hiện tượng dẫn chiếu vì hiện tượng này có thể xảy ra do sự khác nhau về nội dung của phần phạm vi của các quy phạm xung đột. Để minh họa hiện tượng dẫn chiếu này, chúng tôi xin trích một ví dụ liên quan đến thời hiệu khởi kiện.

7. Trong bài viết Xung đột pháp luật về xác định, định danh trong Tư pháp quốc tế Việt Nam (14), chúng tôi có chỉ ra rằng vị trí của thời hiệu khởi kiện trong pháp luật Việt Nam không rõ ràng vì nó được ghi nhận trong luật tố tụng cũng như trong luật nội dung. Nhưng với dự thảo sửa đổi BLDS, vị trí của thời hiệu khởi kiện đã được định rõ vì theo Điều 829c của dự thảo “việc xác định thời hiệu khởi kiện đối với quan hệ dân sự phải tuân theo pháp luật của nước đã được áp dụng để điều chỉnh quan hệ đó”. Đây là một giải pháp hợp lý trong hoàn cảnh nước ta hiện nay và theo chúng tôi sẽ được Bộ luật hóa (15) hoặc thừa nhận trong thực tế xét xử (16) thời gian gần đây. Áp dụng giải pháp này, chúng ta có quy phạm sau: Trong lĩnh vực hợp đồng, thời hiệu khởi kiện được điều chỉnh bởi pháp luật của nước đã được áp dụng để điều chỉnh hợp đồng. Điều đó có nghĩa là nếu các bên có thỏa thuận chọn pháp luật một nước để chi phối hợp đồng, thời hiệu khởi kiện được điều chỉnh bởi pháp luật nước này; nếu các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật để chi phối hợp đồng, thời hiệu khởi kiện được điều chỉnh bởi pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng. Nói một cách khác, thời hiệu khởi kiện thuộc phần phạm vi của quy phạm xung đột điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng theo pháp luật Việt Nam.

Trong trường hợp giải pháp thiết lập trong Điều 829 (c) của dự thảo sửa đổi BLDS Việt Nam nêu trên được chấp nhận, thời hiệu khởi kiện đối với tranh chấp hợp đồng có yếu tố nước ngoài được điều chỉnh khác nhau theo pháp luật Việt Nam và theo hệ thống pháp luật Mỹ. Theo hệ thống pháp luật Mỹ, thời hiệu khởi kiện trong một tranh chấp hợp đồng có yếu tố nước ngoài là một vấn đề thuộc phần phạm vi của quy phạm xung đột điều chỉnh tố tụng của Tòa án trong khi đó theo pháp luật Việt Nam đây là một vấn đề thuộc phần phạm vi của quy phạm xung đột điều chỉnh hợp đồng. Chính sự khác nhau trên dẫn đến hiện tượng dẫn chiếu. Ví dụ Tòa án Việt Nam được yêu cầu giải quyết tranh chấp hợp đồng giữa bên A Việt Nam và bên B Mỹ, hợp đồng mà trong đó các bên thỏa thuận chọn pháp luật Mỹ để điều chỉnh. Theo pháp luật Việt Nam thời hiệu khởi kiện vẫn còn và theo pháp luật Mỹ thời hiệu khởi kiện đã hết, nhưng bên B vẫn khởi kiện bên A và lý giải như sau: Theo pháp luật Việt Nam, thời hiệu khởi kiện được xác định theo pháp luật của nước đã được áp dụng để điều chỉnh hợp đồng, ở đây là pháp luật Mỹ vì pháp luật này được các bên thỏa thuận chọn để điều chỉnh hợp đồng. Nhưng theo Tư pháp quốc tế Mỹ, thời hiệu khởi kiện này là một vấn đề thuộc phần phạm vi của quy phạm xung đột điều chỉnh tố tụng của Tòa án, điều đó có nghĩa là pháp luật Mỹ từ chối quyền chi phối vấn đề thời hiệu khởi kiện và dẫn ngược trở lại pháp luật Việt Nam. Vậy, theo bên B Mỹ, Tư pháp quốc tế Việt Nam cho phép pháp luật Mỹ quyền chi phối vấn đề thời hiệu khởi kiện trong tranh chấp hợp đồng nhưng pháp luật Mỹ từ chối quyền chi phối vấn đề này và dẫn ngược trở lại pháp luật Việt Nam, do đó pháp luật Việt Nam có quyền điều chỉnh thời hiệu khởi kiện tức là thời hiệu khởi kiện vẫn còn. Nói tóm lại, ví dụ nêu trên cho chúng ta thấy hiện tượng dẫn chiếu có thể xảy ra ngay cả khi các bên có thỏa thuận chọn pháp luật một nước để chi phối hợp đồng.

II. Điều chỉnh hiện tượng dẫn chiếu trong lĩnh vực hợp đồng ở Việt Nam

8. Trong phần I, chúng ta thấy hiện tượng dẫn chiếu có thể xảy ra ở Việt Nam khi các bên có thỏa thuận chọn pháp luật cũng như khi họ không có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng. Chúng ta lần lượt nghiên cứu xem có nên phủ nhận dẫn chiếu trong hai trường hợp trên hay không.

1. Điều chỉnh hiện tượng dẫn chiếu trong lĩnh vực hợp đồng ở Việt Nam khi các bên có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng

9. Theo chúng tôi, khi các bên có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng thì chúng ta không nên chấp nhận dẫn chiếu vì các lý do sau:

Chấp nhận dẫn chiếu sẽ làm đảo lộn những dự tính của các bên khi họ thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng. Trong thực tế, ví dụ, khi các bên chọn pháp luật Mỹ để chi phối hợp đồng, thông thường họ chọn các quy phạm thực chất của pháp luật Mỹ để chi phối quan hệ phát sinh từ hợp đồng vì, theo họ, các quy phạm này là phù hợp với lợi ích của họ nhất. Nếu chấp nhận dẫn chiếu, chúng ta sẽ không áp dụng những quy phạm thực chất của nước mà các bên đã chọn để chi phối hợp đồng mà áp dụng các quy phạm thực chất của một nước mà các bên không có dự tính sử dụng để chi phối hợp đồng. Trong ví dụ đề cập ở phần số 7, khi chọn pháp luật Mỹ cho hợp đồng, các bên đều có dự tính là quan hệ của họ được điều chỉnh bởi các quy phạm thực chất của pháp luật Mỹ ngay cả đối với thời gian quy định của pháp luật nước này để khởi kiện. Nếu chấp nhận dẫn chiếu, chúng ta buộc các bên phải tuân theo những quy phạm thực chất của Việt Nam về thời gian khởi kiện, những quy phạm mà các bên trong hợp đồng không có dự tính sử dụng để chi phối quan hệ của họ.

Vậy chấp nhận dẫn chiếu, chúng ta sẽ làm đảo lộn dự tính của các bên trong hợp đồng.

Khi chọn pháp luật áp dụng để chi phối quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng, thông thường các bên chỉ chọn các quy phạm thực chất mà không chọn các quy phạm xung đột của Tư pháp quốc tế nước này. Ví dụ, khi chọn pháp luật Mỹ cho hợp đồng, các bên chọn các quy phạm thực chất của pháp luật nước này để chi phối quan hệ của họ trong hợp đồng và không có ý định chọn các quy phạm xung đột của pháp luật Mỹ. Vậy chấp nhận dẫn chiếu sẽ đi ngược lại ý chí của các bên trong hợp đồng vì chấp nhận dẫn chiếu là chấp nhận sự chỉ dẫn của quy phạm xung đột nước ngoài(18), tức là chúng ta đã sử dụng quy phạm xung đột mà các bên không muốn sử dụng. Ví dụ, khi chúng ta chấp nhận dẫn chiếu do pháp luật Mỹ thiết lập, chúng ta đã sử dụng quy phạm xung đột của nước này, quy phạm mà các bên trong hợp đồng không có ý định sử dụng.

10. Theo khoản 2, Điều 834 BLDS Việt Nam, quyền và nghĩa vụ của các bên theo hợp đồng được xác định theo pháp luật của nước mà các bên đã thỏa thuận chọn. Pháp luật các nước khác cũng quy định tương tự khi các bên có thỏa thuận chọn pháp luật để chi phối hợp đồng và đây dường như là một quy phạm có tính chất hoàn cầu vì chúng tôi chưa thấy pháp luật nước nào quy định khác. Trong thực tế, khi thiết lập quy phạm trên, các nhà lập pháp muốn cho phép các bên trong hợp đồng quyền tự chọn pháp luật của một nước cụ thể để chi phối quan hệ phát sinh từ hợp đồng. Nếu chấp nhận dẫn chiếu khi các bên có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng, chúng ta đi ngược lại với mục đích, tinh thần của quy phạm xung đột thiết lập trong khoản 2 Điều 834 nêu trên. Trong ví dụ ở phần số 7, nếu chúng ta chấp nhận dẫn chiếu, chúng ta buộc các bên phải tuân theo pháp luật Việt Nam, pháp luật mà các bên không muốn áp dụng vào hợp đồng và đồng thời chúng ta gạt bỏ quyền chi phối của pháp luật Mỹ, pháp luật mà các bên muốn sử dụng để điều chỉnh hợp đồng. Điều đó có nghĩa là khi chấp nhận dẫn chiếu chúng ta phủ nhận quyền chọn pháp luật Mỹ để áp dụng cho hợp đồng, quyền mà quy phạm xung đột thiết lập trong Điều 834 khoản 2 nêu trên thừa nhận.

Nói tóm lại, cũng như một số nước châu Âu, chúng ta không nên chấp nhận dẫn chiếu khi các bên có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng. Áp dụng giải pháp này vào ví dụ đề cập trong phần số 7, chúng ta có lời giải đáp sau: Dẫn chiếu của pháp luật Mỹ đến pháp luật Việt Nam không được chấp nhận và lúc đó pháp luật Mỹ sẽ điều chỉnh thời hiệu khởi kiện, tức là thời hiệu khởi kiện đã hết và bên B Mỹ không còn quyền khởi kiện bên A tại Tòa án Việt Nam.

2. Điều chỉnh hiện tượng dẫn chiếu trong lĩnh vực hợp đồng ở Việt Nam khi các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng

11. Tư pháp quốc tế Pháp cũng như Tư pháp quốc tế một số nước châu Âu tham gia Công ước Roma 1980 không phân biệt trường hợp các bên có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng và trường hợp các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng: Trong cả hai trường hợp, dẫn chiếu không được chấp nhận. Vậy chúng ta có nên theo Tư pháp quốc tế các nước này không? Theo chúng tôi, chúng ta không nên theo vì những lý do sau đây:

Khi các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật, tiêu chí chọn pháp luật để chi phối hợp đồng ở nước ta và ở các nước châu Âu nói trên khác nhau và chính sự khác nhau này mà theo chúng tôi, chúng ta không nên từ chối dẫn chiếu. Khi các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật chi phối hợp đồng, xu hướng chung của Tư pháp quốc tế các nước là sẽ chọn pháp luật của nước mà hợp đồng có quan hệ mật thiết. Song tiêu chí cụ thể để đạt được mục đích này lại không giống nhau: Khi các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật, ở các nước châu Âu nói trên, tiêu chí xác định pháp luật chi phối hợp đồng là pháp luật của nước mà hợp đồng có quan hệ mật thiết nhất trong khi đó ở nước ta tiêu chí xác định pháp luật chi phối hợp đồng lại là pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng.

12. Nếu sử dụng tiêu chí chọn pháp luật của nước mà hợp đồng có quan hệ mật thiết nhất để chi phối hợp đồng và đồng thời chấp nhận dẫn chiếu, chúng ta có thể sẽ áp dụng vào hợp đồng pháp luật một nước có quan hệ ít mật thiết hơn so với pháp luật của nước vừa được chỉ định; điều đó đi ngược lại với mục đích và xu hướng chung vừa nêu trên và chính vì vậy mà dẫn chiếu không được chấp nhận ở Pháp cũng như trong Công ước Roma ngày 19 tháng 6 năm 1980. Ở Việt Nam, chúng ta có cùng xu hướng và mục đích như các nước châu Âu nói trên nhưng chúng ta lại sử dụng tiêu chí chọn pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng. Thông thường, tiêu chí mà chúng ta sử dụng đem lại kết quả giống như các nước châu Âu nói trên, tức là chúng ta sẽ áp dụng vào hợp đồng pháp luật của nước mà hợp đồng có quan hệ mật thiết nhất, vì pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng thông thường là pháp luật của nước mà hợp đồng có quan hệ mật thiết nhất. Tuy vậy, sử dụng tiêu chí chọn pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng đôi khi dẫn đến trường hợp mà theo đó chúng ta cho phép áp dụng pháp luật của nước có quan hệ ít mật thiết với hợp đồng, nhất là khi pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng khước từ quyền chi phối và dẫn chiếu đến pháp luật nước khác. Trong ví dụ đề cập ở phần số 4 và 5, pháp luật của nước có quan hệ mật thiết nhất với hợp đồng bảo lãnh không phải là pháp luật Pháp mà là pháp luật của Việt Nam vì hai lý do sau: Thứ nhất, hợp đồng bảo lãnh được ký kết giữa một bên Việt Nam và một bên Pháp để đảm bảo thực hiện một hợp đồng được thực hiện ở Việt Nam và được điều chỉnh bởi pháp luật Việt Nam; thứ hai, pháp luật Pháp không chấp nhận quyền chi phối hợp đồng bảo lãnh và dẫn chiếu đến pháp luật Việt Nam. Vậy, nếu chúng ta phủ nhận dẫn chiếu, chúng ta sẽ không áp dụng pháp luật Việt Nam, tức là phủ nhận áp dụng pháp luật của nước có quan hệ mật thiết với hợp đồng bảo lãnh, mà áp dụng pháp luật Pháp, tức là chấp nhận áp dụng pháp luật của nước có quan hệ ít mật thiết với hợp đồng bảo lãnh. Điều đó đi ngược lại với tinh thần chung như đã đề cập ở trên của quy phạm mà theo đó, khi các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật để chi phối hợp đồng, quyền và nghĩa vụ của họ được xác định bởi pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng. Do vậy, khi các bên không có thỏa thuận chọn pháp luật để chi phối hợp đồng, chúng ta không nên phủ nhận dẫn chiếu như ở Pháp và ở các nước châu Âu áp dụng Công ước Roma ngày 19 tháng 6 năm 1980. Áp dụng giải pháp này vào ví dụ đề cập trong phần số 5, chúng ta có lời giải đáp sau: Dẫn chiếu của pháp luật Pháp được chấp nhận và pháp luật điều chỉnh hợp đồng bảo lãnh là pháp luật Việt Nam.

13. Tóm lại, hiện tượng dẫn chiếu có thể xảy ra ở Việt Nam trong lĩnh vực hợp đồng khi các bên có thỏa thuận cũng như không có thỏa thuận chọn pháp luật để chi phối hợp đồng. Trong trường hợp các bên có thỏa thuận chọn pháp luật để điều chỉnh hợp đồng, chúng ta nên phủ nhận dẫn chiếu. Để bảo đảm an toàn pháp lý cho các chủ thể trong quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài, chúng ta nên luật hóa việc phủ nhận này bằng cách bổ sung vào Điều 834 khoản 2 BLDS Việt Nam đoạn sau: Trong trường hợp các bên có thỏa thuận chọn pháp luật một nước để chi phối hợp đồng, dẫn chiếu không được chấp nhận hoặc trong trường hợp các bên có thỏa thuận chọn pháp luật của một nước để chi phối hợp đồng, pháp luật của nước được chọn chỉ gồm các quy phạm thực chất và không chứa đựng quy phạm xung đột.

Giải pháp này đã được luật hóa ở Đức và được thừa nhận rộng rãi trong thực tế xét xử Pháp mà không cần luật hóa bằng một văn bản cụ thể nào (19). Vậy trong khi chờ đợi luật hóa và khi không có văn bản cụ thể, Tòa án tối cao Việt Nam cũng nên thừa nhận giải pháp này thông qua thông tư hoặc công văn hướng dẫn áp dụng luật như đã làm trong những vấn đề khác (20) hoặc sử dụng một vụ việc cụ thể để làm án lệ (21)

Đăng trên tạp chí Khoa học pháp lý số 4 /2003

Đỗ Văn Đại – GV Khoa Luật trường Đại học Aix-Marseille III Cộng hòa Pháp.

————————————-

1. Điều 3080 BLDS Kê béc (Canada): Xem Tạp chí JDI 1992, tr. 629, bình luận J.G.Gastel.
2. Xem P.Courbe, Tư pháp quốc tế (Pháp), Nxb Armand Colin, 2000, tr. 83; Đoàn Năng, Một số vấn đề lý luận cơ bản về Tư pháp quốc tế, Nxb Chính trị quốc gia, 2001, tr. 98.
3 Xem ví dụ bản án của Phòng dân sự số 1 ngày 11 tháng 3 năm 1997: Tạp chí RCDIP 1997, tr. 702 và tiếp theo, bình luận B. Ancel; Tạp chí JDI 1997, tr. 789 và tiếp theo, bình luận Santa-Croce; Tạp chí Dalloz 1998, tr. 406 và tiếp theo, bình luận Agostini.
4. Điều 3, khoản 2 và Điều 35 khoản 1 BLDS Cộng hòa liên bang Đức (sửa đổi năm 1986): Xem Tạp chí RCDIP 1987, tr. 171 và 182.
5. Điều 2 khoản 1, Luật ngày 31 tháng 5 năm 1995: Xem Tạp chí RCDIP 1996, tr. 176.
6. Xem Y. Loussouarn và P. Bourel, Tư pháp quốc tế (Pháp), Nxb Précis-Dalloz, 2001, xuất bản lần thứ 7, tr. 255.
7. “Nếu pháp luật nước đó (pháp luật nước ngoài được quy định hoặc viện dẫn) dẫn chiếu trở lại pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thì áp dụng pháp luật Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Tương tự, theo Điều 5, Nghị định số 68/2002/NĐ-CP ngày 10/7/2002, “trong trường hợp pháp luật nước ngoài dẫn chiếu trở lại pháp luật Việt Nam thì áp dụng pháp luật về hôn nhân và gia đình Việt Nam”.
8. “Trong trường hợp áp dụng pháp luật nước ngoài theo quy định tại khoản 1 của Điều này, nếu pháp luật của nước đó dẫn chiếu đến pháp luật của nước thứ ba thì áp dụng pháp luật của nước thứ ba”.
9. Sách báo Tư pháp quốc tế nước ta đều thừa nhận dẫn chiếu nhưng không cho biết có nên phủ nhận dẫn chiếu trong lĩnh vực hợp đồng hay không: Xem Giáo trình Luật dân sự Việt Nam, Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, 1997, tập II, tr. 396; Từ điển luật học, Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội, 1999, tr. 128; Bình luận khoa học Bộ luật dân sự Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, 2001, tập III, tr. 377; Giáo trình Tư pháp quốc tế, trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, 2001, tr. 67 và tiếp theo; Đoàn Năng, sđd, tr. 95 và tiếp theo.
10. Về vai trò của dẫn chiếu trong lĩnh vực xung đột pháp luật về thừa kế, xem Đỗ Văn Đại, Giải quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo pháp luật trong Tư pháp quốc tế Việt Nam: Tạp chí Khoa học pháp lý, 2003.
11. Ví dụ Tòa thượng thẩm Versailles ngày 6 tháng 2 năm 1991: Tạp chí Dalloz 1992, tr. 174 và tiếp theo, bình luận J.D. Mondoloni; Tạp chí JCP 1992, II, 21972, bình luận F. Osman; Tạp chí RCDIP 1991, tr. 745 và tiếp theo, bình luận P. Lagarde; Tạp chí JDI 1992, tr. 126 và tiếp theo, bình luận J. Foyer – Phòng dân sự số 1 Tòa án tối cao Pháp ngày 3 tháng 12 năm 1996: Tạp chí JCP 1997, II, 22827, bình luận H. Muir Watt.
12. Theo một số chuyên gia Tư pháp quốc tế Pháp, hợp đồng bảo lãnh được điều chỉnh bởi pháp luật của nước đã được áp dụng để chi phối hợp đồng chính là vì pháp luật điều chỉnh hợp đồng chính được coi là pháp luật của nước mà hợp đồng bảo lãnh có quan hệ gắn bó nhất.
13. Xem thêm: Từ điển luật học, sđd, tr. 393; Giáo trình Tư pháp quốc tế, sđd, tr. 38; Đoàn Năng, sđd, tr. 65 và tiếp theo.
14. Đỗ Văn Đại, Xung đột pháp luật về xác định, định danh trong Tư pháp quốc tế Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, tháng 10/2002, tr. 53 và tiếp theo.
15 Giải pháp này cũng đã được luật hóa ở Kê-béc (Canada) trong Điều 3131, BLDS: Xem Tạp chí JDI, 1992, tr. 650.
16. Ở Pháp, giải pháp này không được luật hóa nhưng đã được thừa nhận trong thực tế xét xử: Ví dụ, xem bản án của Phòng dân sự số 1, Tòa án tối cao Pháp ngày 21 tháng 4 năm 1971 (Tạp chí JCP, 1971, II, bình luận Level, Tạp chí RCDIP, 1972, bình luận P. Lagarde). Về vai trò của Tòa án trong việc hoàn thiện Tư pháp quốc tế Việt Nam: Xem thêm Đỗ Văn Đại, Tư pháp quốc tế và vấn đề xây dựng “quy phạm pháp luật” bởi Tòa án ở Pháp và Việt Nam, Tạp chí Khoa học pháp lý, 7 (14)/2002, tr. 45 và tiếp theo.
Hệ thống luật của Mỹ và của Anh có nhiều điểm tương đồng. Nhưng ở Anh, vị trí của thời hiệu khởi kiện trong Tư pháp quốc tế có thay đổi từ Luật năm 1984, có hiệu lực năm 1985 dường như để phù hợp với Công ước Roma ngày 19 tháng 6 năm 1980: Theo pháp luật Anh hiện nay, thời hiệu khởi kiện đối với tranh chấp hợp đồng có yếu tố nước ngoài được điều chỉnh bởi pháp luật của hợp đồng.
18. Dẫn chiếu chỉ xuất hiện khi chúng ta áp dụng quy phạm xung đột pháp luật của Tư pháp quốc tế nước ngoài.
19. Xem phần số 2.
20. Theo Điều 19 khoản 1, Luật tổ chức Tòa án nhân dân ngày 2 tháng 4 năm 2002, “Tòa án nhân dân tối cao có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây: Hướng dẫn các Tòa án áp dụng thống nhất pháp luật, tổng kết kinh nghiệm xét xử của các Tòa án”. Xem tương tự, Luật tổ chức Tòa án nhân dân ngày 3 tháng 7 năm 1981, Điều 20, khoản 2 và Luật tổ chức Tòa án nhân dân ngày 6 tháng 10 năm 1992, Điều 18, khoản 1.
21. Về vai trò của án lệ ở Việt Nam: Xem Pháp luật TP. HCM, Việt Nam cần có án lệ (trang web http://vnexpress.net, ngày 19 tháng 4 năm 2002)

Nguồn: Tạp chí Khoa học Pháp lý – ĐH Luật TP. HCM

Thảo luận

2 thoughts on “Tư pháp quốc tế Việt Nam và vấn đề dẫn chiếu trong lĩnh vực hợp đồng

  1. Bài viết quá hay và chuyên nghiệp :-bd

    Posted by Admin | 25/10/2012, 9:45 sáng

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: